« Φαιδρά προεόρτια τῆ ς ἐ γκρατείας, λαμπρά τά προοίμια τ ῆ ς νηστείας σήμερον∙ διό συνδράμωμεν ἐ ν πεποιθήσει, ἀ δελφοί, καί προθυμί ᾳ πολλ ῇ » (ὠ δή α΄ τριωδίου).
(Καλοδεχούμενα τα προεόρτια της εγκράτειας, λαμπρά τα προοίμια της νηστείας σήμερα. Γι' αυτό ας τρέξουμε από κοινού, αδέλφια, με πίστη και μεγάλη προθυμία).
Απαρχή των ύμνων των Τριωδίων ο παραπάνω ύμνος, από τον πολυγραφότερο όλων των υμνογράφων άγιο Ιωσήφ. Τρία σημεία θίγει με πολύ συνοπτικό τρόπο:
Πρώτον, ότι η πρώτη ημέρα της εβδομάδας της Τυρινής σήμερα, ξεκίνησε η περίοδος της νηστείας και της εγκρατείας. Διότι μπορεί να μην εισήλθαμε στην καθαυτό Σαρακοστή – αυτό θα γίνει με την Καθαρά Δευτέρα – όμως είμαστε στην τελευταία εβδομάδα της εισαγωγής της, όπου αφήνουμε κατά μέρος τα κρεατικά: η πρώτη νηστεία, μένοντας μόνο στα γαλακτομικά και στα ψάρια. Και δεν είναι τυχαία η διπλή επισήμανση: εγκράτεια, νηστεία. Για να δηλωθείτε ότι μιλώντας για τη νηστεία στην Εκκλησία δεν εννοούμε ένα απλό διαιτολόγιο, αλλά έναν περιορισμό φαγητών που έχει όμως πνευματικό χαρακτήρα.
Διότι η εγκράτεια αυτό δηλώνει: την πράξη της θέλησης του ανθρώπου που κινείται από τον ηγεμόνα νου του, προκειμένου να απεγκλωβιστεί από τη γοητεία των υλικών αγαθών, ώστε πιο ελεύθερα να στραφεί προς τον Κύριο και τον Θεό του. Μη ξεχνάμε: η απόλυτη εν αγάπη αναφορά του ανθρώπου είναι ο Χριστός κι αυτή η αναφορά μονίμως παρεμποδίζεται από την εμπαθή προσκόλληση στην ύλη και τα πάθη του – « ὅ ς ἄ ν θέλ ῃ φίλος ε ἶ ναι το ῦ κόσμου, ἐ χθρός το ῦ Θεό . . ῦ καθίσταται ». Οπότε, η νηστεία ως εγκράτεια παθών λειτουργεί απελευθερωτικά για τον πιστό άνθρωπο.
Γι' αυτό και σε άλλο σημείο ο άγιος Ιωσήφ θα επισημάνει ότι τέτοιος εγκρατής άνθρωπος που φανερώνει ότι η στροφή της θέλησής του είναι ο Χριστός δεν τολμούν να τον πλησιάσουν οι δαίμονες, ενώ βρίσκονται πάντοτε ως βοηθοί του οι άγγελοι (« οὔ τε ἐ πήρεια δαιμόνων. κατατολμ ᾶ το ῦ νηστεύοντος, ἀ λλά καί ο ἱ φύλακες τ ῆ ς ζω ῆ ς ἡ μ ῶ ν ἄγγελοι φιλοπονώτερον παραμένουσι το ῖ ς διά νηστείας ἡ μ ῖ ν κεκαθαρμένοις »: απόστιχα αίνων).
Δεύτερον, ότι ακριβώς για τον παραπάνω λόγο η περίοδος της νηστείας και της εγκρατείας είναι περίοδος για τον όχι κατήφεια και θλίψη, όχι οργάνωση και καταπιεσμένη επιθετικότητα, αλλά περίοδος που με χαρά την προσέχει ο χριστιανός προσβλέποντας στη λαμπρότητα που εκπέμπει. Αν η θλίψη και η στενοχώρια είναι το κυρίαρχο στοιχείο που τον διακατέχει, τούτο οφείλεται ακριβώς σε ό,τι είπαμε προηγουμένως: η θέληση κατά προτεραιότητα στα πράγματα του κόσμου και όχι στον Θεό – «Θεός» είναι ο κόσμος και όχι ο αληθινός Θεός, ο Κύριος Ιησούς Χριστός.
Ο χριστιανός, μολονότι βιώνει την ένταση στην ύπαρξή του της αμαρτίας που κινείται σε αντίθετη κατεύθυνση προς ό,τι καλεί ο Θεός, συνεχίζει «κόντρα στο ρεύμα» του κόσμου να τρέχει προς τον Χριστό και τις άγιες εντολές Του. Και σ' αυτήν τη διαδικασία ευρισκόμενος βλέπει το φως του Χριστού να ανατέλλει στην καρδιά του. « Ἐ ν τ ῷ φωτί Σου ὀ ψόμεθα φ ῶ ς » μας λέει συνεχώς η Εκκλησία, με το φως του Χριστού λοιπόν βλέπει τη χαρά και τη λαμπρότητα της νηστείας και της εγκρατείας ο αγωνιστής χριστιανός. «Δεν στοχεύουμε στα ορατά αλλά στα αόρατα» λέει ο απόστολος Παύλος, κι αυτό συμβαίνει και με την περίοδο της Σαρακοστής.
Και τρίτον, επομένως: με πίστη και μεγάλη προθυμία κινείται προς την περίοδο της Σαρακοστής ο χριστιανός. Αν ενώπιον μας έχουμε το όραμα του Χριστού που προβάλλει μέσα από το σταύρωμα των εμπαθών επιθυμιών μας, αν το όραμά μας, όραμα της Εκκλησίας, είναι ο αναστημένος Χριστός που περνάει μέσα από τη Σταυρική Του θυσία, τότε πράγματι η περίοδος των Νηστειών έχει ένα νόημα. . που για να γνωρίσει κανείς πρέπει να ενσωματώσει στον εαυτό του.
Ζώντας την περίοδο αυτή ζει ο πιστός τα υπέρ φύσιν γεγονότα της ζωής του Χριστού ή με άλλα λόγια μ' αυτόν τον τρόπο που κινείται στο έπακρον την ήδη σ' αυτόν δοσμένη χάρη του Βαπτίσματος να είναι μέλος του Χριστού. Οπότε: η μεγάλη προθυμία προς συμμετοχή στον αγώνα του σταδίου αυτού ισοδυναμεί με τον αγώνα να καθαρίσει ο πιστός όλα τα εμπόδια της καρδιάς του για να φανερωθεί μέσω αυτού ο ίδιος ο Χριστός!
Κι αξίζει να ακούσουμε τον άγιο Σωφρόνιο του Έσσεξ στο τι έλεγε για το θέμα αυτό.
« Π ῶ ς πρέπει νά περάσουμε τήν περίοδο τ ῶ ν Νηστει ῶ ν; Σ ᾶ ς μίλησα ἤ δη γιά τή μέθοδό μου, τήν ὁ ποία σ ᾶ ς συνιστ ῶ νά ἀ φομοιώσετε. Ἡ μέθοδος α ὐ τή ε ἶ ναι ἡ ἀ κόλουθη: νά δο ῦ με τόν τελικό μας σκοπό καί νά βαδίσουμε π ρός α ὐ τόν ἀ ρχίζοντας ἀ πό τό ἀ λφάβητο. Ὅ σον ἀ φορ ᾶ τή Μεγάλη Τεσσαρακοστή, πρέπει νά θέσουμε στόν ἑ αυτό μας τήν ἴ δια ἀ κριβ ῶ ς ἀ ρχή , ἀ λλά σέ μικρότερες διαστάσεις. Πρέπει νά ἐ ννοήσουμε ὅ τι μ ᾶ ς προτείνονται πενήντα ἡ μέρες νηστείας ὡ ς προετοιμασία γιά τήν ὑ ποδοχ ή τ ῆ ς ἐ κ νεκρ ῶ ν ἀ ναστάσεως. Καί ἐ με ῖ ς θά ο ἰ κοδομήσουμε ἔ τσι τή θεωρία μας: Τώρα ἀ ρχίζει ὁ πνευματικός μας ἀ γώνας. Ἡ ἔ μπνευσή μας πολλαπλασιάζεται μέ τή σκέψη ὅ τι ἑ κατομμύρια χριστιανοί θά τηρήσουν τή Νηστεία α ὐ τή.
Ἡ ὁ δός πρός τήν ἀ νάσταση, ἀ κόμη καί γιά τ όν Ἴ διο τόν σαρκωθέντα Θεό, πέρασε ἀ πό παθήματα. Τό μυστήριο τ ῶ ν παθημάτων θά τό κατανοήσουμε μόνο ἀ ργότερα.... «Δι' ἑ νός ἀ νθρώπου ἡ ἁ μαρτία ε ἰ σ ῆ λθεν ε ἰ ς τόν κόσμον», λέει ὁ ἀ πόστολος Πα ῦ λος, καί ἀ πό ἕ. ναν Ἄνθρωπο ἔ ρχεται ἡ σωτηρία . Ἄ ν μπροστά μας ὑ ψώνεται τέτοιος σκοπός, θά δεχθο ῦ με τή Μεγάλη Τεσσαρακοστή ὡ ς ἁ γιά περίοδο στή ζωή ὅ λου το ῦ χρόνου.
Καί ὅ ταν μέ χαρά καταβάλλουμε σωματικό ἀ γονα ἐ γκρατείας ἀ πό τροφές, α ὐ τό δέν μ ᾶ ς φθείρει, ἀ λλά μ ᾶ ς βοηθ ᾶ σέ ὅ λα τά ἐ πίπεδα καί στό πνευματικό καί στό φυσικό... Ἐ πιπλέον, παρατηρήστε. , ῶ μέ πόνο καρδι ᾶ ς ἕ να πολύ τραγικό φαινόμενο: γιά λόγους ὑ γείας ο ἱ ἄ νθρωποι ε ἶ ν αι ἱ κανοί νά ὑ πομείνουν μακρά καί α ὐ στηρή δίαιτα, ἀ λλά γιά τόν Θεό δέν ε ἶ ναι διατεθειμένοι νά τηρήσουν τήν. καθιερωμένη. ἀ πό τήν Ἐ κκλησία νηστεία, διότι ὑ πάρχει κάποιο πνε ῦ μα πού παρεμποδίζει κάθε προσπάθεια νά ἀ κολουθήσει ὁ ἄνθρωπος τόν Χριστό » («Οἰκοδομώντας τόν Ναό τοῦ Θεοῦ..., τόμ. Β΄, σελ. 220-222») .
π. Γεώργιος Δορμπαρακης