Το ερώτημα «γιατί ο γάμος να είναι Μυστήριο» είναι σοβαρό. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία βλέπει τον άνθρωπο, το σώμα, την αγάπη, την ελευθερία, την πτώση, την Εκκλησία και τη Βασιλεία του Θεού. Αν ο γάμος ήταν απλώς μια κοινωνική σύμβαση, τότε θα αρκούσε μια απλή ευχή ή μια δημόσια αναγνώριση. Αν ήταν μόνο μια βιολογική ή συναισθηματική σχέση, τότε η Εκκλησία θα περιοριζόταν στο να ευχηθεί «να πάνε όλα καλά». Όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία βλέπει στον γάμο κάτι βαθύτερο: μια κλήση δύο ανθρώπων να ζήσουν την αγάπη ως δρόμο σωτηρίας.
Ο γάμος είναι Μυστήριο επειδή μέσα σε αυτόν η ανθρώπινη σχέση δεν μένει κλεισμένη στον εαυτό της, αλλά προσφέρεται στον Θεό και λαμβάνει τη χάρη Του. Δεν πρόκειται απλώς για μια ευλογία πάνω σε μια ήδη ολοκληρωμένη σχέση, αλλά για εκκλησιαστική μεταμόρφωση αυτής της σχέσης. Ο άνδρας και η γυναίκα δεν καλούνται μόνο να συμβιώσουν, αλλά να γίνουν «μία σάρκα» μέσα στο σώμα της Εκκλησίας, με κέντρο τον Χριστό.
Η δυσκολία, βέβαια, γίνεται έντονη όταν ακούγεται το ευαγγελικό χωρίο ότι «ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει οὔτε γαμοῦσιν οὔτε ἐκγαμίζονται» — «στην ανάσταση ούτε παντρεύονται ούτε δίνονται σε γάμο» (Ματθ. 22:30). Αν στα έσχατα δεν υπάρχει γάμος όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, γιατί να θεωρείται Μυστήριο; Η απάντηση είναι ότι τα Μυστήρια της Εκκλησίας δεν υπάρχουν επειδή αντιγράφουν απλώς την τελική κατάσταση της Βασιλείας, αλλά επειδή μέσα στον παρόντα κόσμο φανερώνουν, θεραπεύουν και οδηγούν τον άνθρωπο στη Βασιλεία. Ο γάμος δεν είναι αιώνιος ως βιολογικός και κοινωνικός θεσμός με τη σημερινή του μορφή· όμως η αγάπη, η κοινωνία, η θυσία και η εν Χριστώ ένωση, όταν καθαίρονται και αγιάζονται, δεν χάνονται. Μεταμορφώνονται.
Ο γάμος δεν είναι μόνο φυσικός θεσμός, αλλά εκκλησιαστική κλήση
Η Παλαιά Διαθήκη παρουσιάζει τον γάμο ήδη από τη δημιουργία ως γεγονός βαθιά ριζωμένο στην ανθρώπινη ύπαρξη: «ἕνεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ προσκολληθήσεται τῇ γυναικὶ αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν» (Γεν. 2:24). Η ένωση άνδρα και γυναίκας δεν εμφανίζεται ως ανθρώπινη εφεύρεση, αλλά ως μέρος της θείας οικονομίας για τον άνθρωπο.
Στην Καινή Διαθήκη, ο Χριστός δεν υποτιμά τον γάμο. Αντίθετα, τον επαναφέρει στο αρχικό του νόημα. Όταν ερωτάται για το διαζύγιο, δεν απαντά με βάση την ανθρώπινη ευκολία, αλλά παραπέμπει στην αρχή της δημιουργίας: «ὃ οὖν ὁ Θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω» (Ματθ. 19:6). Ο γάμος, λοιπόν, δεν είναι απλή συμφωνία δύο ατόμων. Είναι ένωση την οποία ο Θεός καλείται να στερεώσει.
Η παρουσία του Χριστού στον γάμο της Κανά έχει επίσης μεγάλη θεολογική σημασία. Το πρώτο σημείο του Χριστού, κατά το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, γίνεται σε γαμήλιο δείπνο, όπου μετατρέπει το νερό σε κρασί (Ιω. 2:1–11). Η Εκκλησία είδε σε αυτό όχι μια τυχαία κοινωνική παρουσία, αλλά φανέρωση ότι ο Χριστός εισέρχεται στην ανθρώπινη χαρά και τη μεταμορφώνει. Το νερό της φυσικής ζωής γίνεται οίνος χαράς· η απλή ανθρώπινη σχέση μπορεί να γίνει τόπος χάριτος.
Γι’ αυτό και ο Απόστολος Παύλος, μιλώντας για τη σχέση άνδρα και γυναίκας, φτάνει να πει: «τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν» (Εφ. 5:32). Ο γάμος εικονίζει τη σχέση Χριστού και Εκκλησίας. Δεν είναι απλώς σχέση αμοιβαίας συμπάθειας, αλλά εικόνα θυσιαστικής αγάπης, πιστότητας, προσφοράς και κοινωνίας.
Γιατί δεν αρκεί «μια απλή ευλογία»;
Η απλή ευλογία θα σήμαινε ότι η Εκκλησία στέκεται εξωτερικά μπροστά σε μια σχέση και εύχεται να επιτύχει. Το Μυστήριο σημαίνει κάτι πολύ βαθύτερο: η σχέση εισέρχεται στη ζωή της Εκκλησίας και γίνεται δρόμος αγιασμού. Οι σύζυγοι δεν λαμβάνουν απλώς μια καλή ευχή· καλούνται να ζήσουν την κοινή τους ζωή ως μικρή εκκλησία, ως κοινότητα προσευχής, συγχώρησης, ευχαριστίας και διακονίας.
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, τα Μυστήρια δεν είναι μαγικές πράξεις. Η χάρη του Θεού δεν καταργεί την ανθρώπινη ελευθερία. Δεν κάνει αυτόματα τους ανθρώπους αγίους χωρίς τη δική τους συνεργασία. Ο γάμος ως Μυστήριο δίνει χάρη, αλλά αυτή η χάρη χρειάζεται να γίνει δεκτή με μετάνοια, ταπείνωση και καθημερινό αγώνα. Όπως και στο Βάπτισμα ο άνθρωπος μπορεί να λάβει τη χάρη αλλά έπειτα να ζήσει ως μη χριστιανός, έτσι και στον γάμο η μυστηριακή χάρη δεν ακυρώνει την ελευθερία των συζύγων.
Εδώ βρίσκεται μια απάντηση στο επιχείρημα των διαζυγίων. Το ότι πολλοί γάμοι αποτυγχάνουν δεν αποδεικνύει ότι ο γάμος δεν είναι Μυστήριο. Αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος μπορεί να αρνηθεί και να καταστρέψει ακόμη και τα δώρα της χάριτος του Θεού. Η Θεία Ευχαριστία είναι Μυστήριο, αλλά κάποιος μπορεί να κοινωνεί «εἰς κρίμα» αν προσέρχεται χωρίς διάκριση και μετάνοια (Α΄ Κορ. 11:29). Το Βάπτισμα είναι Μυστήριο, αλλά ο βαπτισμένος μπορεί να ζήσει μακριά από τον Χριστό. Με παρόμοιο τρόπο, ο γάμος είναι Μυστήριο, αλλά οι σύζυγοι μπορούν να αρνηθούν στην πράξη τη χάρη που τους δόθηκε.
Αν στα έσχατα δεν υπάρχει γάμος, γιατί να υπάρχει τώρα ως Μυστήριο;
Η φράση του Χριστού ότι στην ανάσταση δεν υπάρχει γάμος δεν σημαίνει ότι ο γάμος είναι ασήμαντος. Σημαίνει ότι η μορφή του γάμου ως θεσμού του παρόντος αιώνα δεν θα συνεχιστεί με τον ίδιο τρόπο στη Βασιλεία. Στην ανάσταση δεν θα υπάρχει ανάγκη τεκνογονίας, κοινωνικής αποκατάστασης ή βιολογικής συνέχειας. Η ζωή θα είναι πλήρης κοινωνία με τον Θεό.
Όμως αυτό δεν μειώνει την αξία του γάμου. Αντιθέτως, δείχνει τον παιδαγωγικό και αγιαστικό του χαρακτήρα. Ο γάμος ανήκει στην παρούσα ζωή, αλλά μπορεί να γίνει δρόμος που οδηγεί πέρα από την παρούσα ζωή. Δεν είναι ο τελικός σκοπός· είναι οδός. Δεν είναι η Βασιλεία στην πληρότητά της· είναι εικόνα, άσκηση και πρόγευση.
Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί, με άλλη έννοια, και για άλλες πραγματικότητες της Εκκλησίας. Στη Βασιλεία δεν θα υπάρχει κήρυγμα όπως σήμερα, επειδή θα βλέπουμε τον Θεό «πρόσωπον πρὸς πρόσωπον» (Α΄ Κορ. 13:12). Αυτό δεν σημαίνει ότι το κήρυγμα δεν έχει αξία τώρα. Στη Βασιλεία δεν θα υπάρχει μετάνοια με τη σημερινή οδύνη, επειδή δεν θα υπάρχει αμαρτία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μετάνοια δεν είναι αναγκαία τώρα. Έτσι και ο γάμος: δεν είναι αιώνιος ως θεσμική μορφή, αλλά είναι ιερός ως δρόμος μεταμόρφωσης του ανθρώπου.
Η αγάπη: θαύμα ή αγώνισμα;
Η Ορθόδοξη απάντηση είναι ότι η αγάπη είναι και θαύμα και αγώνισμα. Είναι θαύμα επειδή η αληθινή αγάπη δεν εξαντλείται στην ψυχολογική έλξη, στη συναισθηματική ευφορία ή στη φυσική συγγένεια. Η αγάπη που συγχωρεί, υπομένει, θυσιάζεται και μένει πιστή έχει πηγή τον Θεό, διότι «ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν» (Α΄ Ιω. 4:8).
Αλλά είναι και αγώνισμα, επειδή ο άνθρωπος δεν αγαπά αληθινά χωρίς πάλη. Μέσα στον γάμο εμφανίζονται ο εγωισμός, η φιλαυτία, η ανάγκη επιβολής, η κόπωση, ο θυμός, η αμέλεια, η επιθυμία φυγής. Η αγάπη δεν μένει ζωντανή μόνο επειδή κάποτε υπήρξε συγκίνηση. Χρειάζεται καλλιέργεια. Θέλει προσευχή, διάλογο, συγχώρηση, εγκράτεια, υπομονή, σεβασμό και ταπείνωση.
Αν πούμε ότι η αγάπη είναι μόνο θαύμα, κινδυνεύουμε να την κάνουμε κάτι παθητικό: ή συμβαίνει ή δεν συμβαίνει. Αν πούμε ότι είναι μόνο αγώνισμα, κινδυνεύουμε να την κάνουμε ανθρώπινο κατόρθωμα χωρίς χάρη. Η Ορθοδοξία κρατά και τα δύο. Η αγάπη είναι δώρο του Θεού, αλλά δώρο που χρειάζεται συνέργεια. Ο Θεός δίνει τη χάρη· ο άνθρωπος καλείται να ανοίξει χώρο μέσα του για να καρποφορήσει.
Γι’ αυτό ο γάμος δεν είναι απλώς η επιβράβευση ενός υπάρχοντος έρωτα. Είναι η είσοδος του έρωτα σε μια πορεία σταυρικής αγάπης. Ο έρωτας μπορεί να είναι η αρχή, αλλά ο γάμος καλεί τον άνθρωπο να περάσει από το «σε θέλω» στο «σου προσφέρομαι», από την επιθυμία κατοχής στην ελευθερία της θυσίας.
Τα στέφανα: δόξα, άσκηση και μαρτύριο
Δεν είναι τυχαίο ότι στην ακολουθία του γάμου δεσπόζουν τα στέφανα. Η ακολουθία δεν έχει στο κέντρο της έναν νομικό όρκο, αλλά τη στέψη. Ο άνδρας και η γυναίκα στέφονται. Αυτό έχει πολλά επίπεδα νοήματος.
Πρώτον, τα στέφανα δηλώνουν βασιλική αξιοπρέπεια. Οι σύζυγοι καλούνται να γίνουν βασιλείς της μικρής τους οικίας, όχι με εξουσιαστικό τρόπο, αλλά με ευθύνη, διάκριση και διακονία. Καλούνται επίσης να βασιλεύσουν πάνω στα πάθη τους. Η πραγματική ελευθερία στον γάμο δεν είναι να κάνει ο καθένας ό,τι θέλει, αλλά να μπορεί να αγαπά χωρίς να υποδουλώνεται στον εγωισμό του.
Δεύτερον, τα στέφανα έχουν ασκητικό χαρακτήρα. Ο γάμος δεν είναι άρνηση της άσκησης. Είναι άλλη μορφή άσκησης. Ο μοναχός ασκείται στην παρθενία, στην ακτημοσύνη και στην υπακοή μέσα στο μοναστήρι. Ο έγγαμος ασκείται στην πιστότητα, στην υπομονή, στη συνύπαρξη, στη φροντίδα του άλλου, στην αποδοχή της ευθύνης, στην ανατροφή των παιδιών, αν υπάρξουν, και στη συνεχή έξοδο από τον ατομισμό.
Τρίτον, τα στέφανα έχουν μαρτυρική διάσταση. Αυτό φαίνεται καθαρά στους ύμνους της ακολουθίας, ιδίως όταν ψάλλεται: «Ἅγιοι Μάρτυρες, οἱ καλῶς ἀθλήσαντες καὶ στεφανωθέντες…». Η αναφορά στους μάρτυρες δεν είναι διακοσμητική. Η Εκκλησία θυμίζει στους νεόνυμφους ότι η αληθινή αγάπη έχει σταυρό. Όχι με την έννοια μιας αρρωστημένης ανοχής της κακοποίησης, αλλά με την έννοια της ελεύθερης θυσίας, της αυταπάρνησης και της πιστότητας στο αγαθό.
Το στεφάνι, λοιπόν, δεν είναι απλώς σύμβολο ρομαντικής χαράς. Είναι στεφάνι δόξας και στεφάνι αγώνα. Ο γάμος έχει χαρά, αλλά δεν είναι διαρκής συναισθηματική ευκολία. Έχει ευλογία, αλλά περνά μέσα από κόπο. Έχει φως, αλλά το φως αυτό συχνά φανερώνεται μέσα από την υπομονή.
Το διαζύγιο και η οικονομία της Εκκλησίας
Το πιο δύσκολο ερώτημα είναι το εξής: αν ο γάμος είναι Μυστήριο, γιατί η Ορθόδοξη Εκκλησία επιτρέπει, κατ’ οικονομίαν, δεύτερο και ακόμη τρίτο γάμο;
Η Εκκλησία δεν θεωρεί το διαζύγιο κάτι φυσιολογικό, ούτε το παρουσιάζει ως απλή επιλογή ζωής. Το βλέπει ως πληγή, αποτυχία και τραύμα. Ο Χριστός λέει καθαρά ότι το διαζύγιο συνδέεται με τη «σκληροκαρδία» του ανθρώπου (Ματθ. 19:8). Δηλαδή δεν ανήκει στο θέλημα του Θεού από την αρχή, αλλά εμφανίζεται λόγω της πτώσης.
Η ποιμαντική οικονομία δεν είναι έκπτωση της αλήθειας. Είναι τρόπος με τον οποίο η Εκκλησία προσπαθεί να θεραπεύσει τον πληγωμένο άνθρωπο. Ο δεύτερος γάμος στην Ορθόδοξη παράδοση έχει χαρακτήρα μετανοίας. Δεν πανηγυρίζεται με τον ίδιο τρόπο όπως ο πρώτος. Αυτό δείχνει ότι η Εκκλησία δεν λέει: «Δεν έγινε τίποτα». Λέει μάλλον: «Έγινε τραύμα, αλλά υπάρχει μετάνοια, θεραπεία και νέα αρχή».
Εδώ χρειάζεται και μια διάκριση. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αντιλαμβάνεται τον γάμο με τρόπο μηχανικό, σαν μια αόρατη νομική αλυσίδα που παραμένει ανεξάρτητα από την πραγματική ζωή των ανθρώπων. Το Μυστήριο είναι αληθινό, αλλά ο άνθρωπος μπορεί να το τραυματίσει θανάσιμα με την εγκατάλειψη, τη βία, την απιστία, την περιφρόνηση, την μη διάθεση συγχωρήσεως. Η Εκκλησία δεν ακυρώνει την ιερότητα του γάμου· αναγνωρίζει όμως ότι η αμαρτία μπορεί να διαλύσει στην πράξη την κοινωνία που ο γάμος καλούσε να φανερώσει.
Η οικονομία, λοιπόν, δεν είναι θεολογική χαλάρωση. Είναι ποιμαντική φιλανθρωπία. Δεν μειώνει το Μυστήριο· προσπαθεί να σώσει τον άνθρωπο μετά την αποτυχία.
Μήπως η πραγματικότητα μάς αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τον γάμο;
Η πραγματικότητα των πολλών διαζυγίων ασφαλώς πρέπει να προβληματίζει την Εκκλησία. Όμως άλλο πράγμα είναι να ξανασκεφτούμε ποιμαντικά την προετοιμασία, τη στήριξη και τη θεραπεία των συζύγων, και άλλο να αφαιρέσουμε από τον γάμο τον μυστηριακό του χαρακτήρα.
Ίσως πράγματι η Εκκλησία χρειάζεται να μιλήσει πιο ουσιαστικά για τον γάμο πριν από την τέλεσή του. Να μη μένει μόνο στις πρακτικές λεπτομέρειες της τελετής, αλλά να βοηθά τους ανθρώπους να καταλάβουν τι σημαίνει πιστότητα, συγχώρηση, σεξουαλικότητα, οικονομική ευθύνη, επικοινωνία, τεκνογονία, πνευματική ζωή, κοινή προσευχή. Η ποιμαντική προετοιμασία των μελλονύμφων είναι απαραίτητη.
Αλλά η αποτυχία πολλών γάμων δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποβιβάσουμε τον γάμο σε απλή ευλογία. Αντίθετα, σημαίνει ότι πρέπει να αναδείξουμε ακόμη περισσότερο τι σημαίνει Μυστήριο. Πολλά ζευγάρια δεν αποτυγχάνουν επειδή ο γάμος είναι πολύ ιερός, αλλά επειδή δεν κατάλαβαν ποτέ το βάθος αυτής της ιερότητας. Παντρεύτηκαν ίσως κοινωνικά, εθιμικά ή συναισθηματικά, χωρίς να μπουν πραγματικά στο ήθος της σταυρικής αγάπης.
Ο γάμος ως εικόνα της σχέσης Χριστού και Εκκλησίας
Η πιο δυνατή θεολογική βάση του γάμου βρίσκεται στην Παύλεια εικόνα: ο άνδρας και η γυναίκα καλούνται να αγαπηθούν όπως ο Χριστός αγαπά την Εκκλησία. Αυτή η εικόνα έχει παρεξηγηθεί πολλές φορές, ειδικά όταν αποκόπτεται από τον σταυρικό της πυρήνα. Η φράση περί κεφαλής δεν σημαίνει τυραννία ή ανδρική κυριαρχία. Ο Χριστός είναι κεφαλή της Εκκλησίας επειδή θυσιάζεται για αυτήν. Η εξουσία Του είναι σταυρός, όχι επιβολή.
Άρα ο χριστιανικός γάμος δεν θεμελιώνεται στην κατοχή, αλλά στην προσφορά. Δεν σώζεται με την κυριαρχία του ενός πάνω στον άλλο, αλλά με την κοινή υποταγή και των δύο στο θέλημα του Θεού. Η αγάπη του γάμου είναι εκκλησιαστική όταν παύει να είναι εγωκεντρική και γίνεται ευχαριστιακή: «Σε δέχομαι ως δώρο του Θεού, όχι ως αντικείμενο της ανάγκης μου».
Αυτή είναι και η απάντηση στο αν η αγάπη είναι σπάνιο θαύμα. Αν εννοούμε την τέλεια αγάπη ως φυσική αυθόρμητη κατάσταση, τότε πράγματι μοιάζει σπάνια. Αν όμως τη δούμε ως καρπό χάριτος και άσκησης, τότε δεν είναι απλώς κάτι που περιμένουμε να πέσει από τον ουρανό. Είναι κάτι στο οποίο μαθητεύουμε. Ο γάμος είναι σχολείο αγάπης.