Στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη διαβάζουμε την ιστορία που αφορά το γάμο της Κανά. Εκεί, η μητέρα του Ιησού παρατηρεί ότι τελείωσε το κρασί και λέει στον Υιό της: «Οἶνον οὐκ ἔχουσι» — «Δεν έχουν κρασί» (Ιωάννης 2,3). Ο Χριστός απαντά: «Τί ἐμοὶ καὶ σοί, γύναι; οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου» (Ιωάννης 2,4).
Η φράση αυτή συχνά γίνεται αντικείμενο παρερμηνείας και κακοποίησης. Ορισμένοι τη διαβάζουν με σημερινά γλωσσικά κριτήρια και συμπεραίνουν ότι ο Ιησούς μίλησε στη μητέρα Του με τρόπο ψυχρό ή προσβλητικό. Από εκεί προκύπτει η γνωστή κατηγορία: «Ο Χριστός απαξίωσε τη μητέρα Του, ενώ οι χριστιανοί την τιμούν».
Όμως αυτή η ερμηνεία δεν αντέχει ούτε φιλολογικά ούτε θεολογικά. Απομονώνει μία φράση από την αφήγηση, αγνοεί τη γλώσσα της εποχής και παραβλέπει τη συνέχεια της ιστορίας, όπου ο Ιησούς τελικά πραγματοποιεί το θαύμα. Αν υπήρχε πράγματι απαξίωση, θα έπρεπε να φαίνεται στο σύνολο της διήγησης. Συμβαίνει όμως ακριβώς το αντίθετο.
Ο Γάμος της Κανά
Ο γάμος στην Κανά είναι μια χαρούμενη κοινωνική στιγμή. Παρίσταται ο Ιησούς, η μητέρα Του και οι μαθητές Του. Κάποια στιγμή προκύπτει ένα πρακτικό πρόβλημα: το κρασί τελειώνει. Για εμάς σήμερα αυτό ίσως μοιάζει ασήμαντο. Στο περιβάλλον της εποχής εκείνης, όμως, μια τέτοια έλλειψη μπορούσε να εκθέσει τους οικοδεσπότες.
Η Παναγία αντιλαμβάνεται το πρόβλημα. Δεν ζητά κάτι για τον εαυτό της. Δεν προβάλλει προσωπική ανάγκη. Βλέπει τη δυσκολία των άλλων και με τρόπο απλό και χαριτωμένο τη μεταφέρει στον Χριστό: «Οἶνον οὐκ ἔχουσι». Δεν Του δίνει εντολή. Δεν Του υπαγορεύει τι να κάνει. Απλώς Του παρουσιάζει την ανάγκη.
Από ανθρώπινη άποψη, θα μπορούσε κανείς να πει ότι το αίτημα είναι σχεδόν παράδοξο. Δεν πρόκειται για θεραπεία αρρώστου, για ανάσταση νεκρού ή για λύση κάποιας μεγάλης αδικίας. Πρόκειται για κρασί που τελείωσε σε έναν γάμο. Η αρχική απάντηση του Ιησού, λοιπόν, έχει μια απολύτως ρεαλιστική βάση: Τι με νοιάζει εμένα; Γιατί να συνδεθεί η μεσσιανική Του αποστολή με ένα τέτοιο ζήτημα;
Αυτή όμως είναι μόνο η πρώτη ανάγνωση. Η συνέχεια δείχνει ότι το περιστατικό έχει τελικά και θεολογικό νόημα.
Τι σημαίνει η προσφώνηση «γύναι»;
Το πρώτο σημείο που προκαλεί παρεξήγηση είναι η λέξη «γύναι». Στα Nέα Eλληνικά, αν κάποιος πει απότομα «γυναίκα!», η φράση μπορεί να ακουστεί αγενής ή υποτιμητική. Δεν μπορούμε όμως να μεταφέρουμε μηχανικά τη σημερινή χρήση μιας λέξης στο κείμενο του Ευαγγελίου.
Η λέξη «γύναι» είναι η κλητική του «γυνή» στην Kοινή Eλληνιστική. Χρησιμοποιείται ως προσφώνηση προς ενήλικη γυναίκα και, από μόνη της, δεν δηλώνει προσβολή. Το νόημά της εξαρτάται από το πλαίσιο και τον τρόπο χρήσης.
Το ισχυρότερο στοιχείο βρίσκεται στο ίδιο το Ευαγγέλιο του Ιωάννη. Ο Ιησούς χρησιμοποιεί την ίδια προσφώνηση και πάνω στον Σταυρό, όταν λέει στη μητέρα Του: «Γύναι, ἴδε ὁ υἱός σου» — «Γυναίκα, ιδού ο υιός σου» (Ιω. 19,26). Εκεί ο Χριστός δεν την περιφρονεί· αντιθέτως, μέσα στην ώρα του Πάθους, φροντίζει για εκείνη και την παραδίδει στον αγαπημένο μαθητή.
Είναι, λοιπόν, παράλογο να θεωρούμε ότι η ίδια λέξη στον Σταυρό εκφράζει φροντίδα και σεβασμό, ενώ στην Κανά εκφράζει απαξίωση. Η προσφώνηση «γύναι» δεν είναι προσβολή. Δηλώνει έναν επίσημο τρόπο ομιλίας, μέσα σε μια στιγμή όπου η σχέση μητέρας και Υιού περνά από το καθαρά οικογενειακό επίπεδο στη φανέρωση της θείας αποστολής του Χριστού.
«Τί ἐμοὶ καὶ σοί»: Εβραϊκός ιδιωματισμός
Το δεύτερο σημείο που χρειάζεται προσοχή είναι η φράση «τί ἐμοὶ καὶ σοί». Αν τη διαβάσουμε κατά λέξη, ακούγεται παράξενη: «Τι σε μένα και σε σένα;» Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για Εβραϊκό ιδιωματισμό. Αντιστοιχεί σε εβραϊκές εκφράσεις τύπου מַה־לִּי וָלָךְ / mah li va-lakh, οι οποίες σημαίνουν περίπου: «Τι σχέση έχει αυτό με μένα και με σένα;», «Γιατί με εμπλέκεις σε αυτό;».
Παρόμοια διατύπωση συναντούμε ήδη στην Παλαιά Διαθήκη. Στους Κριτές 11,12 (Ο΄), ο Ιεφθάε στέλνει αγγελιοφόρους στον βασιλιά των υιών Αμμών και λέει: «Τί ἐμοὶ καὶ σοί, ὅτι ἦλθες πρός με τοῦ παρατάξασθαι ἐν τῇ γῇ μου;» — δηλαδή: «Τι υπάρχει ανάμεσα σε μένα και σε σένα, ώστε ήρθες εναντίον μου να πολεμήσεις στη γη μου;». Ανάλογη χρήση υπάρχει και στο Γ΄ Βασιλειῶν 17,18 (Ο΄) όπου η χήρα της Σαρεπτά λέει στον προφήτη Ηλία: «Τί ἐμοὶ καὶ σοί, ἄνθρωπε τοῦ Θεοῦ;». Δεν τον υβρίζει· εκφράζει αγωνία, φόβο και απορία μπροστά στον θάνατο του παιδιού της. Άρα η φράση, στο βιβλικό της περιβάλλον, δεν σημαίνει περιφρόνηση, αλλά μπορεί να δηλώνει διαφορετική προοπτική, ένταση ή ερώτημα για το αν και πώς εμπλέκεται κάποιος σε μια υπόθεση.
Έτσι πρέπει να διαβαστεί και το Ιωάννης 2,4. Ο Ιησούς δεν λέει στη μητέρα Του: «Δεν σε σέβομαι». Το νόημα είναι μάλλον: «Το πρόβλημα του οίνου δεν μας ενδιαφέρει. Το ζήτημα που θέτεις δεν μπορεί να καθορίσει από μόνο του τον χρόνο και τον τρόπο της φανέρωσής μου». Δεν απορρίπτει το πρόσωπο της μητέρας Του· θέτει τα όρια της θείας αποστολής Του.
«Οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου»
Το σημαντικότερο μέρος της απάντησης είναι το τελευταίο: «οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου» — «δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα μου».
Στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη, η «ώρα» του Χριστού δεν είναι μια απλή χρονική στιγμή. Είναι η ώρα της φανέρωσης της δόξας Του, που συνδέεται με το Πάθος, τον Σταυρό, την Ανάσταση και την επιστροφή Του προς τον Πατέρα. Γι’ αυτό η φράση αυτή είναι θεολογικά σημαντική.
Ο Ιησούς δεν ενεργεί ως θαυματοποιός που ανταποκρίνεται αυτομάτως σε κάθε ανθρώπινη προσδοκία. Η αποστολή Του δεν καθορίζεται από κοινωνικές πιέσεις, συγγενικές σχέσεις ή ανθρώπινα αιτήματα. Ο Υιός ενεργεί σύμφωνα με το θέλημα του Πατέρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αδιάφορος. Σημαίνει ότι κάθε Του ενέργεια εντάσσεται στο σχέδιο της σωτηρίας. Ακόμη και ένα φαινομενικά μικρό γεγονός, όπως η έλλειψη κρασιού σε έναν γάμο, μπορεί να γίνει σημείο που φανερώνει κάτι πολύ μεγαλύτερο: τη δόξα του Χριστού και την έλευση της χάριτος.
Η Παναγία δεν προσβάλλεται· εμπιστεύεται
Το σημείο που συνήθως παραλείπεται από όσους μιλούν για «απαξίωση» είναι η αντίδραση της Παναγίας. Μετά την απάντηση του Ιησού, εκείνη δεν διαμαρτύρεται. Δεν αποσύρεται πληγωμένη. Δεν δείχνει να αισθάνεται προσβεβλημένη. Αντίθετα, στρέφεται στους υπηρέτες και τους λέει: «Ὅ τι ἂν λέγῃ ὑμῖν ποιήσατε» — «Ό,τι σας πει, κάντε το» (Ιωάννης 2,5).
Αυτή η φράση είναι από τις ωραιότερες μαρτυρίες πίστης μέσα στο Ευαγγέλιο. Η Παναγία δεν προσπαθεί να επιβάλει στον Χριστό τη δική της θέληση. Δεν Του λέει πώς να ενεργήσει. Αφήνει την τελική απόφαση σε Εκείνον και οδηγεί τους άλλους στην υπακοή προς τον Υιό της.
Εδώ φαίνεται και ο αληθινός ρόλος της Παναγίας στην εκκλησιαστική συνείδηση και ζωή. Δεν στέκεται ανάμεσα στον άνθρωπο και τον Χριστό ως εμπόδιο. Δείχνει τον Χριστό. Η προτροπή της είναι απόλυτα Χριστοκεντρική: «Ό,τι σας πει, κάντε το».
Αν η απάντηση του Ιησού ήταν πράγματι προσβλητική, η συμπεριφορά της Παναγίας θα ήταν ακατανόητη. Η συνέχεια, όμως, δείχνει σχέση εμπιστοσύνης, όχι ρήξη.
Το θαύμα ως απάντηση στην παρερμηνεία
Η διήγηση δεν τελειώνει με την αρχική απάντηση του Χριστού. Ο Ιησούς ζητά να γεμίσουν οι υδρίες με νερό. Έπειτα το νερό γίνεται κρασί, και μάλιστα κρασί τόσο καλό ώστε ο αρχιτρίκλινος απορεί γιατί κρατήθηκε το καλύτερο για το τέλος.
Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης σχολιάζει: «Ταύτην ἐποίησεν ἀρχὴν τῶν σημείων ὁ Ἰησοῦς ἐν Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας καὶ ἐφανέρωσε τὴν δόξαν αὐτοῦ, καὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ» — «Αυτήν έκανε αρχή των σημείων ο Ιησούς στην Κανά της Γαλιλαίας, και φανέρωσε τη δόξα Του, και πίστεψαν σε Αυτόν οι μαθητές Του» (Ιωάννης 2,11).
Αν ο Χριστός ήθελε να απαξιώσει τη μητέρα Του, δεν θα έκανε το πρώτο Του σημείο με αφορμή τη δική της παρέμβαση. Αν ήθελε να απορρίψει οριστικά το αίτημά της, η ιστορία θα σταματούσε στο «δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα μου». Όμως η συνέχεια δείχνει ότι η παρουσία της Παναγίας συνδέεται με την αρχή των σημείων του Χριστού.
Το θαύμα δεν είναι απλή λύση ενός πρακτικού προβλήματος. Είναι σημείο. Το νερό των καθαρισμών μεταβάλλεται σε κρασί χαράς. Η παλαιά τάξη δίνει τη θέση της στη χάρη. Ο γάμος γίνεται τόπος φανέρωσης της δόξας του Υιού. Και η πίστη των μαθητών ενισχύεται.
Πού ακριβώς βρίσκεται η απαξίωση;
Αν διαβάσουμε προσεκτικά την περικοπή, το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο: πού ακριβώς βρίσκεται η απαξίωση;
Δεν βρίσκεται στη λέξη «γύναι», διότι η ίδια λέξη χρησιμοποιείται από τον Ιησού στον Σταυρό, σε μια συγκλονιστική στιγμή αγάπης και φροντίδας.
Δεν βρίσκεται στο «τί ἐμοὶ καὶ σοί», διότι πρόκειται για Εβραϊκό ιδιωματισμό που δηλώνει διάκριση ευθύνης ή προοπτικής, όχι περιφρόνηση.
Δεν βρίσκεται στο «οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου», διότι αυτό αφορά τη θεία αποστολή του Χριστού και όχι την αξία της μητέρας Του.
Δεν βρίσκεται στη στάση της Παναγίας, διότι εκείνη δεν συμπεριφέρεται ως προσβεβλημένη, αλλά ως άνθρωπος βαθιάς πίστης.
Δεν βρίσκεται στο αποτέλεσμα, διότι ο Ιησούς τελικά κάνει το θαύμα, και μάλιστα το πρώτο σημείο της δημόσιας δράσης Του γίνεται με αφορμή τη δική Της παρέμβαση.
Άρα η απαξίωση δεν βρίσκεται στο κείμενο. Βρίσκεται στην κακή ανάγνωση του κειμένου.